De dwangsom: druk zetten achter een veroordeling
Voor ondernemers die een verbod, gebod of ontruiming willen afdwingen of er zelf één opgelegd kregen: hoe de dwangsom werkt, wanneer zij verbeurt, de zes-maandenverjaring en de verweren.
In het kort
De dwangsom is het drukmiddel achter veroordelingen die niet in geld luiden: een bedrag per dag of per overtreding, verbeurd zodra na betekening van het vonnis niet wordt nagekomen. Aan een geldveroordeling kan geen dwangsom worden verbonden. De veroordeling wordt naar doel en strekking uitgelegd; discussies horen thuis in een executiegeschil. Cruciaal voor de winnaar: verbeurde dwangsommen verjaren al na zes maanden, dus tijdig stuiten of executeren. Voor de veroordeelde bestaat bij onmogelijkheid van nakoming de route van opheffing of vermindering, zonder terugwerkende kracht.
Wat de dwangsom is en doet
De kracht van het instrument zit in de omkering van de rekensom: zonder dwangsom is niet-nakomen vaak goedkoper dan nakomen, met dwangsom niet meer. Daarom hoort bij vrijwel elke vordering tot doen of nalaten een gevorderde dwangsom, op maat gesneden: hoog genoeg om indruk te maken op deze specifieke wederpartij, met een maximum dat de rechter comfort geeft. Een dwangsom van duizend euro per dag betekent voor een klein bedrijf iets anders dan voor een beursfonds; wie dat verschil in zijn eis verwerkt, krijgt vaker toegewezen wat hij vraagt.
Waarvoor wél en waarvoor niet
Voor geldvorderingen bestaan beslag en uitwinning; daar voegt een dwangsom niets aan toe en de wet verbiedt haar er dan ook. De grens luistert nauw bij gemengde veroordelingen: aan de verplichting om een afrekening op te stellen kan wél een dwangsom worden verbonden, aan de verplichting om het daaruit blijkende bedrag te betalen niet. In de praktijk wordt de dwangsom het vaakst gevorderd in kort geding, waar snelheid en druk samenkomen; de regels zijn in bodemprocedures gelijk.
Verbeuren: betekening eerst
De startknop. Betekening is dus geen formaliteit maar de startknop, en de kosten daarvan (€ 136,71 in 2026) zijn de best bestede euro's van het traject. Laat direct na het vonnis betekenen, ook als de wederpartij belooft na te komen: de belofte kost niets, de betekening activeert het drukmiddel. Houd daarna nauwkeurig bewijs bij van elke niet-nakoming of overtreding: datum, feit, bewijsstuk. In een executiegeschil moet de executant aannemelijk maken dát is overtreden, en een strak logboek wint die discussie.
Is er verbeurd? Uitleg van de veroordeling
Hier wreekt zich een slordig geformuleerd petitum. Een verbod om 'klanten van eiser te benaderen' roept direct vragen op: wie is klant, wat is benaderen, geldt het ook voor reacties op initiatief van de klant? Elke onduidelijkheid werkt in het voordeel van de veroordeelde. Formuleer de gevraagde veroordeling daarom als een instructie die een deurwaarder zonder jurist kan aflezen: concreet gedrag, concrete namen of categorieën, concrete termijnen. En andersom: wie veroordeeld is, doet er goed aan bij twijfel vooraf schriftelijk aan de wederpartij voor te leggen hoe hij de veroordeling begrijpt; dat voorkomt gestapelde verbeurtes en kleurt een later executiegeschil.
De valkuil: verjaring na zes maanden
Dit is de meest gemiste termijn uit het executierecht, juist omdat partijen na het vonnis vaak nog maandenlang onderhandelen terwijl de teller wegtikt. De wet verzacht de termijn wel op twee punten: hij wordt geschorst door faillissement of een ander wettelijk beletsel voor tenuitvoerlegging, en zolang de schuldeiser redelijkerwijs niet bekend kon zijn met de verbeurte. Reken daar niet op en maak er een gewoonte van: elke drie tot vier maanden een stuitingsbrief zolang niet volledig is geëxecuteerd, met specificatie van de verbeurde bedragen. De algemene regels over stuiten, en de eisen aan een goede stuitingsbrief, vindt u in ons cluster verjaring en stuiting; onthoud dat hier niet de gewone vijf jaar maar zes maanden geldt.
Verweer: opheffing, vermindering en executiegeschil
Onmogelijkheid wordt in de rechtspraak van het Benelux-Gerechtshof zo opgevat dat het ook onredelijk kan zijn van de veroordeelde meer inspanning en zorgvuldigheid te vergen dan hij heeft betracht; de lat ligt niettemin hoog en eigen schuld aan de onmogelijkheid helpt niet. Omdat het verzoek geen terugwerkende kracht heeft, is snelheid alles: wie ziet aankomen dat nakoming niet lukt, stapt direct naar de rechter in plaats van de verbeurtes te laten oplopen. Het executiegeschil is het tweede front: daar draait het om de uitleg van de veroordeling en het bewijs van overtreding, en om de vraag of de executant zijn bevoegdheid misbruikt. Beide routes kunnen naast elkaar lopen.
Incasseren van verbeurde dwangsommen
Die omkering is comfortabel voor de winnaar, maar breng de executie wel zorgvuldig: specificeer per dwangsom wanneer en waardoor zij verbeurde en executeer niet voor meer dan hard te maken is, want wie te gretig executeert riskeert zelf aansprakelijkheid. Voor het beslag zelf gelden de gewone regels en tarieven; zie ons cluster conservatoir beslag en de rekentools voor de deurwaarderskosten. En nogmaals: bewaak binnen dit alles de zes-maandentermijn per verbeurde dwangsom.
Bronnen en vindplaatsen
De belangrijkste vindplaatsen bij dit artikel. Wetteksten via wetten.overheid.nl (de officiële publicatie), uitspraken via rechtspraak.nl.
Wetgeving
Veelgestelde vragen
Wat is een dwangsom precies?
Een dwangsom is een geldbedrag dat een veroordeelde partij verbeurt als zij niet voldoet aan een rechterlijke veroordeling om iets te doen of na te laten (artikel 611a Rv). Zij is een drukmiddel om naleving af te dwingen, geen schadevergoeding, en komt toe aan de partij die haar heeft gevorderd.
De rechter bepaalt de vorm: een bedrag ineens, per dag of per overtreding, meestal met een maximum. Verbeurde dwangsommen staan los van eventuele schadevergoeding wegens dezelfde overtreding.
Kan aan een veroordeling tot betaling een dwangsom worden verbonden?
Nee. De wet sluit dat uitdrukkelijk uit: een dwangsom kan niet worden opgelegd bij een veroordeling tot betaling van een geldsom (artikel 611a lid 1 Rv). Voor het afdwingen van betaling bestaan de gewone executiemiddelen: beslag en uitwinning.
De dwangsom is dus het drukmiddel voor verplichtingen die niet in geld luiden: iets afgeven, ontruimen, staken, rectificeren of juist iets doen.
Vanaf wanneer verbeur ik dwangsommen?
Pas nadat het vonnis aan u is betekend (artikel 611a lid 3 Rv) en de eventuele termijn die de rechter voor nakoming gaf, is verstreken. Zonder betekening verbeurt er niets, hoe duidelijk de veroordeling ook is.
Of daarna daadwerkelijk is verbeurd, hangt af van de uitleg van de veroordeling: die wordt naar doel en strekking uitgelegd, en bij twijfel over de vraag of een gedraging eronder valt, is de uitleg terughoudend. Discussies daarover worden beslecht in een executiegeschil.
Hoe snel moet ik verbeurde dwangsommen innen?
Snel: verbeurde dwangsommen verjaren al zes maanden na de dag waarop zij zijn verbeurd (artikel 611g Rv), een van de kortste verjaringstermijnen in het recht. Wie een half jaar stilzit, ziet de aanspraak per dag verdampen.
Stuit de verjaring dus tijdig per aangetekende brief of ga over tot executie. De korte termijn geldt per verbeurde dwangsom afzonderlijk: van een doorlopende reeks kan het oudere deel al verjaard zijn terwijl het jongere nog inbaar is.
Kan ik onder een opgelegde dwangsom uitkomen?
Bij blijvende, tijdelijke of gedeeltelijke onmogelijkheid om aan de hoofdveroordeling te voldoen kan de rechter die de dwangsom oplegde haar opheffen, opschorten of verminderen (artikel 611d Rv). Onmogelijkheid omvat ook situaties waarin nakoming onredelijk veel inspanning of kosten zou vergen.
Let op: dit werkt niet met terugwerkende kracht voor al verbeurde dwangsommen; wacht dus niet met het verzoek. Daarnaast kan in een executiegeschil worden betoogd dat de veroordeling niet is overtreden of dat executie misbruik van bevoegdheid oplevert.
Lees ook over het bredere onderwerp
Burgerlijk procesrecht →
Advocaat ondernemingsrecht en vastgoed in Amsterdam Zuidas. Schrijft deze kennisbank voor ondernemers die eerst zelf willen begrijpen waar ze staan.
Verwante artikelen
Een procedure starten of u verweren?
Wij beoordelen uw processpositie eerlijk: ook wanneer schikken verstandiger is dan procederen. Het eerste gesprek is kosteloos.